صنعت توریٍٍسم و گردشگری نیشابور

آپارنی(Aparni) یا نیشابورکهن 

         

نیشابور نام شهر وناحیه ایست که در منابع ومتون کهن بنامهای ابرشهر،اپرشهر ودر متون متأخرتر به نیشابور ازآن یاد شده است.از وضعیت این شهر درادوار قبل ازاسلام جزنام آن اطلاع مکتوب دیگری دردست نیست.اغلب مورخان اسلامی،نیشابور را همان ابرشهر دانسته اند(الحاکم ص 20؛یاقوت ج 1،ص 65؛ابن حوقل،ص 166؛استخری،ص 204؛ثعالبی،ص 338؛بکران ص 68)ودر منابع ارمنی سدۀ ششم وهفتم میلادی این نام بصورت اپراشخره(Apar asxarh)،اپر و اپرشهر(بنقل ازدایرةالمعارف بزرگ اسلامی،ص 555)آمده و بنظر مارکوات این کلمه از آپرنک(آپرنوی،یا آپارنی یونانی،Aparnoi)نام یکی از سه قبیلۀ بنیانگذار دولت اشکانی گرفته شده است(همانجا).همچنین درتأیید نظر فوق میتوان به مندرجات بندهش استناد جست که آپرنک شهر رابا آپرشهر یکی دانسته است(همانجا).

درسکه های ساسانی این نام بصورت اپر ودر سکه های عرب ساسانی ضرب این محل بشکل اپرش و اپرشس(prss وprs)ضبط شده است(همانجا).

ظاهراً قدیمیترین سند ثبت شده دربارۀ این محل،کتیبۀ شاپور اوّل درکعبۀ زرتشت(262 میلادی)است که ازآن بنام«تمام آپارخشتر»یاد شده است(سامی،ص 47ج 1).بعضی از مورخان دورۀ اسلامی بنای نیشابور را به شاپور اوّل(ابوالفدا،ص 520؛ابن اثیر،ص 210؛مستوفی،ص 105) وعده ای تجدید بنای آنرا به شاپور دوّم نسبت داده اند (الحاکم،ص118؛ثعالبی ص338).

                                                  -موقعیت طبیعی:

شهرستان نیشابور واقع در شمال خراسان از شمال به کوهپایه های بینالود و شهرستان قوچان،از مغرب به شهرستان های اسفراین و سبزوار،از شرق به مشهد و از جنوب به تربت حیدریه و کاشمر محدود است.

***(Nishabour) نیشابور-*** 

-دکتر اسلامی ندوشن : "نیشابور فشرده ای است از ایران بزرگ..."

* نامهای مختلف نیشابور:

 (رئونت -تمام آپارخشتر-ابرشهر- اپرشهر یا اپرنک شهر- ابه شهر- ایرانشهر- نوشاپور- نیوشاپور- نیوه شاپور- نیوه شاپورپوهر- نیسابور- نیسافور- نیسه فور- نیکه فور- نشاور- نشابور- شادکاخ- شادیاخ-آپارنی و..)

* موقعیت و وسعت:

از شهرهای بخش مرکزی خراسان که بین 58 درجه و 19دقیقه تا 59 درجه و 30 دقیقه طول جغرافیایی و 35 درجه و 40 دقیقه تا 36 درجه و 39 دقیقه عرض جغرافیایی در حاشیه شرقی کویر ایران واقع شده است.بخش اعظم این شهرستان در دشت نسبتا وسیعی قرار گرفته که از شمال بوسیله ی ارتفاعات بینالود به شهرستانهای چناران و قوچان از شرق به شهرستان مشهد از جنوب به شهرستانهای تربت حیدریه و کاشمر و از غرب به شهرستان سبزوار محدود است و شهر نیشابور نیز در  120کیلومتری غرب مشهد و 768 کیومتری شرق تهران واقع است.

وسعت آن بالغ بر 8722 کیلومترمربع  بوده که معادل 2.9 درصد وسعت استان و 0.35 درصد وسعت کل کشور است.

* موقعیت نیشابور در ایران باستان:

- بطلیموس نیشابور را از اقلیم پنجم و یا در گروه شهرهای بزرگ دنیای قدیم میدانسته است.

- استاد جواد مشکور:در زمان حکومت هخامنشیان (پارتها) در ایران باستان نیشابور نگین تاج حدود حکمروایی آن سلسله بوده است.

- فردوسی: در منظومه ی افسانه ای شاهنامه نیشابور همواره یکی از چند شهر شاهی و مهم سرزمینهای شرقی ایران باستان بوده است.

- کلاویخواسپانیایی : نیشابور شهری با وفور نعمت و جمعیت فراوان پایتخت استان ماد است.

- کریستن سن واستادپور داوود : از آتشکده های مهم زمان ساسانیان آتشکده ی آذربرزین مهر یا آتش کشاورزان ایران زمین واقع در کوه های ریوند نیشابور یکی از سه آتشکده ی معروف ایران قدیم و نیایش و از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.

* موقعیت نیشابور از صدر اسلام تا قرن هفتم هجری:

ایالت خراسان در دوره ی اعراب یعنی در قرون وسطی به چهار قسمت , یعنی چهار قسمت یعنی چهار ربع تقسیم  میگردد و هر ربعی به مرکزیت یکی از چهار شهر نیشابور, مرو,هرات و بلخ خوانده شد.

- یاقوت حموی و مقریزی : نیشابور نخستین شهر خراسان و زادگاه اولین مدارس اسلامی و مرکز ترییت تعداد بیشمادی از پیشوایان علم بوده است.

- ابن حوقل و اصطخری: در سراسر خراسان شهری در پهناوری با عمارتهای بسیار و کثرت مسافر و قافله و رونق تجارت به پای نیشابور نمیرسد.

- مقدسی : نیشابور دارای چهل ودو محله که برخی از محلات آن هریک به اندازه ی نصف شیراز بوده و در بلاد اسلامی نظیری برایش نمیتوان یافت.

- لسترنج : نیشابور با هفتده شهر تابعه ی آن از بخشهای مهم خراسان بزرگ بوده است.

- ناصر خسرو قبادیانی : شهری که توانا یی برابر با پایتخت مصر را داشته نیشابور بوده است.

- استاد مرتضی مطهری : نیشابور یکی از مهمترین حوزه های بزرگ اسلامی بوده است.

- استاد محمد رضا حکیمی : روزی که شاید در همه ی اروپا 12 تن یافت نمیشدند که نوشتن و خواندن بدانند در نیشابور 12000 قلمدان مرصع بیرون میامد تا یک حدیث از زبان فرزند پیامبر بنویسند.

- استادعبدالمجید مولوی : نیشابور در 6 قرن اوایل اسلام به اندازه ی یک کشور توابع و ملحقات داشته و از زیباترین و آبادترین شهرهای کشورما بوده است.

* موقعیت نیشابور از قرن 7 هجری (پس از حمله مغول) تا کنون:

از قرن 7 هجری به دلیل هجوم مغولان و ناسازگاری طبیعت (که از همان ابتدای ظهور نیشابور نیز با زلزله های شدید شهر را مکررا ویران کرده بود.) اگرچه نیشابور در سراشیبی افول عظمت باستانی و تاریخی خود قرار گرفت لیکن به اتکای وجود همان موقعیتهای ممتاز طبیعی –انسانی تا حدودی اندکی از رونق و آبادانی گذشته ی خود رابازیافت.

در اوایل قرن 9 هجری (به سال 808 ه.ق) بار دیگر با زلزله ی شدید کاملا ویران شد و شهر فعلی در شمال غربی خرابه های شهر قدیم ساخته شد پس از این تغییر مکان نیشابور با مسعتی اندک باغها و آبهای فراوان و روستاهایی آباد به حیات خود تا به اکنون ادامه داده است.  

* دوره های تاریخی حکمرانان نیشابور :

1:- (یزگرد دوم) (438 -457 میلادی) دوره ساسانی .

2:-( شاپور اول )

3:- در سال 17 یا 23 هجری (عمربن خطاب) خلیفه ی دوم مسلمانان( احنف بن قیس) را برای فتح خراسان فرستاد و پس از آن در سال 30 (یا 31) هجری (عثمان بن عفان) خلیفه سوم- (عبدالله بن عامر بن کریز) را به خراسان گسیل داشت.

4:-(عبدالله بن خازم) در غیاب عبدالله بن عامر بن کریز

5:- حکمرانی مجدد (عبدالله بن عامر بن کریز) در سال 33 هجری.

6:- از این دوران تا زمان قیام ابومسلم خراسانی به سال 129 هجری  نیشابور یکی از مراکز حکومت حاکمان اموی بود.

که در سال 129 هجری( ابومسلم خراسانی) با تایید ابراهیم امام عباسی حاکم شد.

7:-( سنباد نیشابوری) پس از قتل ابومسلم به سال 137 ه.ق.

8:- نیشابور پایتخت اولین حکومت ایرانی پس از اسلام در زمان سردار شورشی خراسانی- (طاهر بن حسین مشهور به طاهر ذوالیمینین)- از طاهریان.

9:-( پسر طاهر بنام طلحه)  در سال 205 هجری.

10:- برادر طلحه بنام (عبدالله از پسران طاهر) با حمایت مامون در سال 215 ه.ق نیشابور را به پایتختی برگزید.

11:- ( یعقوب لیث صفاری) از صفاریون به سال 251 ه.ق آخرین امیر طاهری (محمد بن طاهر) را بر کنار و نیشابور را تصرف کرد.

12:- برادر یعقوب لیث صفاری –(عمروبن لیث) مجددا در سال 279 ه.ق نیشابور را پایتخت قرار داد.

13:- بعد از( عمرولیث) خراسان به دست سامانیان افتاد.

14:- بعد از سامانیان خراسان به دست غزنویان افتاد که در این دوران نیشابور مرکز ایالت و در عین حال پایتخت دوم بود از غزنین تبعیت میکرد.

15:- در سال 429 ه.ق ( طغرل بیک) از سلجوقیان نیشابور را به پایتختی برگزید.

16:- در سال 437 ه.ق( آلب ارسلان) دربارش را به اصفهان برد ولی دوره های طویلی از ایام حکومت خویش را در نیشابور میگذداند.

17:- در سالهای 465 – 485 ه.ق دوران سلطنت( ملک شاه سلجوقی) از سلسله سلجوقیان.

18:-( سلطان سنجر سلجوقی) از سلسله سلجوقیان.

19:- در جمادی الاول سال 548 هجری ولیعهد سلطان سنجر سلجوقی بنام( سلیمان شاه سلجوقی).

20:- در صفر سال 549 ه.ق وقتی سلیمان شاه از ترس غزها به عراق گریخت –(رکن الدین خاقان محمود خواهرزاده ی سالطان سنجر).

21:- درسال 549 ه.ق یکی از غلامان قدیم سلطان بنام (موید آی ابه)یا (مویدآیبه) نیشابور را تحت امر خود درآورد.

22:- در سالهای بعد از 558 هجری( طغان شاه پسر موید آیبه9 به حاکمی رسید.

23:- در سال 583 هجری (تکش خوارزمشاه) نیشابور را فتح کرد.

24:- در سال 596 ه.ق پسرش (قطب الدین محمد خوارزمشاهی) والی نیشابور شد.

25:- در سال 618 ه.ق حمله مغول توسط (طغاچار نویین داماد چنگیز مغول) وبعد توسط( تولی خان پسر چنگیز مغول) و همسر طغا چار (دختر چنگیز مغول).

26:- در سال 740 ه.ق نیشابور به دست  سربداران اداره میشد.

27:- در سال 807 ه.ق جانشینی (شاهرخ پسر امیرتیمورگورکانی) از تیموریان.

28:- در سال 1160 ه.ق با کشته شدن ( نادر شاه افشار)  نابودی کامل نیشابور توسط یکی از سرداران نادر شاه بنام ( احمدخان ابدالی ) معروف به (احمد شاه درانی) کسی بنام (عباسقلی خان بیات) را گماشته خود در نیشابور کرد.

 29:-( پرویز میرزا نیروالدواله ) از شاهزادگان قاجاری در قرن 13 هجری .

* رویدادهای مهم و تاریخی نیشابور:

1- نیشابور قبل از اسلام به خصوص در زمان حکومت سلسله ی هخامنشیان و ساسانیان به عنوان یکی از پایتختهای مهم مذهبی (وجود آتشکده ی «آذربرزین مهر» در آن).

2- در سال 200 هجری نیشابور به مقدم امام هشتم (ع) امام رضا مفتخر شد که در راهشان حدیث مشهور «سلسلة الذهب » را بیان کردند." کلمة لا اله الا الله حصنی و من دخل حصنی امن من عذابی"

3- نیشابور پایتخت اولین حکومت ایرانی پس از اسلام.

4- دردوره خوارزمشاهیان رونق بازرگانی نیشابور به حدی بود که در سرزمین عربستان تمامی داد و ستدهای بازرگانی با سکه های طلای نیشابور صورت میگرفت.

5- نیشابور در زمان سلطنت ملک شاه سلجوقی(465-485ه.ق)به همت خواجه نظام الملک طوسی وزیر فرهنگ پرور و روشنفکر دانشگاه نظامیه را در نیشابور بنیاد کرد ودرهمین ایام تعداد 13 کتابخانه که مهم ترین آنها حدود 5000 جلد کتاب داشت بوجود آمد وبدین جهت این شهر عنوان درالعلم بخود گرفت و سالهای متمادی مرکز تجمع علما و دانشمندان بود. 

6- ابو مسلم خراسانی اولین امیر ایرانی بود که در نیشابور پس از اسلام تخت نهاد و ساخت مسجد جامع بزرگی که به مسجد هزار ستون معروف بوده است.

7-  در سالهای 618 ه.ق تخریب نیشابور توسط مغول.

8- وجود زلزله هایی درسالهای 242-540-605-666 یا 669 هجری و پس از حمله مغول زلزله ای در سال 791 ه.ق و 808 ه.ق یکسال پس از جانشینی شاهرخ پسر تیمور و آتش سوزیهای مهیب سالهای 538 و 548 ه.ق.

9- درحمله مغول، به مدت 12 شبانه روز شمارش به طول انجامید و 1740000 مرد به استثنای زنها و اطفال به شمارش در آمد.

10- قحطسالی در سال 1288 ه.ق بروز کرد چنان اوضاع اقتصادی نیشابور را مختل کرد که از 600 باب دکان فقط 150 دکان دایر بماند.

11-تا اوایل قرن 6 ه.ق بیش از 4300 دانشمند وعارف و ادیب از این شهر پرآوازه برخاسته اند.

* هنرها ، فنون و صنایع دستی :

1- ساخت ابزارهای موسیقی :

قشمه : (دو عدد فلوت به هم چسبیده)، سرنا ،دهل، دو تار، سه تار، تار و دایره زنی که توسط خراطها ساخته میشود.

2- هنر رقص مردانه : چوب بازی، دستی ، کردی

3- رقصهای زنانه : رقص محلی، جان بی بی، کردی، دستی و دستمال بازی که غالباً در مراسم عروسی و شادی است.    

برگرفته از کتاب:

درآمدی بر تاریخ وجغرافیای(نیشابور)علی طاهری/ انتشارات ابر شهر،  1384

و

کتاب نیشابور شهر فیروزه / بقلم فـــــــریدون گرایـــــــلی، 1357

 * معرفی مشاهیر نیشابور:

آرامگاه خیام نیشابوری-۵کیلومتری جنوب شرقی نیشابور  

بیوگرافی اثر:

نام اثر:آرامگاه خیام نیشابوری

مساحت عرصه:21500 متر مربع

مساحت عیان:1000 متر مربع

دوره ساخت:معاصر

مکان:جنوب شهر نیشابور

شماره ثبت در آثار ملی:12/1175

توضیح اثر:

خواجه امام حجة الحق ابوالفتح عمربن ابراهیم خیام نیشابوری معروف به حکیم عمر خیام و یا مشهور به خیام نیشابوری (تولد به سال 429 هـ.ق ،وفات به سال 509 یا 517 هـ.ق) از ریاضی دانان ،شاعران،فیلوسوفان و حکمای بزرگ ایران است که بروایت دیگربین سالهای 430 و440 هـ.ق دیده به جهان گشود.خیام در ادبیات،تفسیر و کلام،حکمت و طبیعی،ریاضیات،الهیات و نجوم مهارت و تسلط کامل داشته.وی درسال 467 هـ.ق به کمک چند تن از دانشمندان دیگر اقدام به اصلاح تقویم ایرانی نمود که به تقویم جلالی شهرت دارد.درگذشت این عارف بزرگ را به سال 517هـ.ق نوشته اند.پس از درگذشت حکیم،جسد آن بزرگوار را در گورستان حیره نیشابور نزدیک مزار امامزاده محمد محروق از اعقاب امام زین العابدین (ع) بخاک سپردند.

  با حمله مغول به نیشابور و کشتار عمومی مردم آن شهر،بناها نیز ویران شد و گورستان ها نیز خراب و پایمال گردید.پس از فتنه ی مغول در زمان سلطان حسین بایقرا بقعه ی امامزاده محمد محروق تجدید بنا گردید و در زمان شاه طهماسب صفوی ایوان جلوی بقعه و غرفه های اطراف آن احداث گردیدند که یکی از این غرفه ها در جهت شرق بنای امامزاده،محل قبر حکیم عمر خیام بود.طبق نوشته ی سیاحان خارجی قبر بصورت مکعب مستطیل با آجر و گچ در وسط غرفه قرار داشت.و هیچ گونه زینت و آرایشی نداشته است.سقف غرفه مذکور بسیار خشن و ناهموار و دارای سه هلالی بوده،دیوارها و سقف گچ کاری شده ولی گچ آن جابجا شده و ریخته بوده است.

این قبر در قرن یازدهم هجری رو به ویرانی نهاد و در همان تاریخ بنای دیگری ساخته شده که آن هم به مرور زمان از بین رفت.

دراوایل دوره ی پهلوی،درسال 1313 هـ.ش همزمان با برپائی جشن هزاره ی فردوسی انجمن آثار ملی با شتاب آرامگاهی مشتمل بر سکویی چهارگوش و ساختمان سنگی روبازی در محل غرفه ی قبر خیام ایجاد نمود.آرامگاه عبارت بود از دو ایوان بالا و پائین و دیوار کوتاه سنگی از سنگ خلج مشهد که دراطراف محل قبر و روی قبر که سه یا چهار متر ازدیوار بقعه فاصله داشت بکار رفته بود.

و نیز یک ستون سنگی بهمراه یک رباعی از ملک الشعرای بهار با خط خوش بر آن نقش کردند ولی پس از چند سال این بنای یادبود جمع آوری و در وسط میدان خیام نیشابور روبروی دبیرستان خیام نصب شد که تا سال 1341 برپا بود.

ولی بعد به همت انجمن آثار ملی بنای یادبود کنونی با الهام از افکار و دانش خیام در 4 کیلومتری جنوب شرقی نیشابورشکل گرفت این آرامگاه با طراحی مهندس هوشنگ سیحون و اجرای شرکت کا- ژ- ت(K.J.T (دارای 22 متر ارتفاع بر روی 10 پایه واستخوان بندی فلزی با تیرهای آهن احداث گردید.شکل بنا در پلان کثیر الاضلاع ده ضلعی است که شعاع هر یک پنج متر می باشد.اضلاع بنا مستقیم بالا رفته بصورت اشکال هندسی منظم تو رفتگی پیدا می کند و سپس بصورت تقریباً مخروط بهم رسیده،شبه گنبدی را بوجود می آورد و قسمت عمده ی آن مشبک و تو خالی است که بین هردو پایه در پایین،مثلثی بزرگ ایجاد شده و البته این قسمتهای تو خالی اسکلت بنا از داخل و خارج با کاشیهای معرق با اشعار خود حکیم پر گشته است،فضاهای ذاخل لوزی های بزرگتر در پائین بنا از دو سمت با کاشیهای معرق تزئین یافته و بسته شده است بدین ترتیب که در جبهه ی خارجی آنها رباعی های منتخب حکیم به خط تعلیق آقای عبدالرسولی بسیار درشت و نقوش گل و بوته های اسلیمی است و در جهت داخل کاشی هایی است که نمودار آثار تاریخی ایران می باشد،لوزیهای ردیف وسط خالی گذاشته شده.هفت آبنمای سنگی خیمه ای شکلی که پیرامون آرامگاه ساخته شده است ،در زیر هر یک از آنها،حوض آب با کاشی فیروزه ای رنگ احداث شده و ریزش آب در آنها منظره و صدای بسیار زیبایی ایجاد کرده است.

گرداگرد محوطه ی خارج بنا،در پشت برج، آبنماهایی از تخته سنگهای گرانیت با طرحهای هندسی هرمی شکل تعبیه گردیده است.بنا ظاهراً تجسم کلاه دراویش و نیز شبیه قطعه الماسی تراش خورده می باشد و تلفیقی است از سنت و تکنولوژی .

مساحت باغ 20هزار مترمربع،مساحت زیر بنای گنبد 132 مترمربع و مساحت چندین آبنما و محوطه سازی اطراف گنبد 900 مترمربع می باشد.

درون این مجموعه ی باغ همچنین یک پیکره ی تراشیده شده سنگی از خیام (کار استاد عبدالحسین صدیقی)

کتابخانه،مهمانسرا،موزه ی خیام، تأسیسات و چندین غرفه ی عرضه ی صنایع دستی و هنری ساخته شده است.

در قسمت شمال باغ یک یک ایوان به قرینه ایوان امامزاده محمد محروق و روبروی آن احداث گردیده که طاق جناغی دارد و لچکی ها،پایه ها و بدنه ایوان ،کاشیکاری معرق بسیار زیبائی دارد.

موزه ی خیام همزمان با برگذاری کنگره ی خیام در28 اردیبهشت ماه 1379 هـ.ش، با عنایت به شأن و مرتبه ی علمی خیام و آثار ارزشمند باقی مانده از وی در رابطه با دانش ستاره شناسی،تقویم،ریاضیات و اشارت مکرر خیام به خاک، کوزه، کوزه گری و اهمیت سفال نیشابور و نیز فقدان موزه ای در استان که به نوعی معرف مراتب علمی و بیانگر ویژگی های دوران زندگی حکیم باشد،راه اندازی شده است.

اشیا و آثار نفیس موجود در موزه،به همت اداره میراث فرهنگی نیشابور و سازمان میراث فرهنگی استان،از موزه های مختلف کشور گردآوری شده که شامل چهار بخش است:

بخش اول:آثار مربوط به نجوم، شامل ابزار آلات رصد و ستاره شناسی، اسطرلاب، انواع قطب نماها و صور فلکی است.

بخش دوم:ظروف مفرغی و فلزی معاصربا خیام از قرن پنجم تا قرن هفتم هجری قمری.

بخش سوم:شامل ظروف سفالین لعابدار و بدون لعاب مربوط به قرن سوم تا قرن هفتم هـ.ق .عمده ترین گروه سفالینه ها در این دوره عبارتند از:ظروف تک رنگ،رنگارنگ،نقش کنده،لعاب پاشیده،نقوش قالب زده،نقوش مرصع و معروفتر از همه نوع،سفالینه ی دارای نوشته ی قهوه ای کوفی تزئینی است که چگونگی و نحوه ی نگارش خطوط کوفی بر روی ظروف سفالین ،ذهن بسیاری از پژوهشگران را به خود معطوف داشته است.

و بخش چهارم:که شامل نسخ خطی علم نجوم و تابلوهای مربوط به حکیم عمر خیام می باشد.

عطار(دوره تیموری)-۶ کیلومتری جنوب شرقی نیشابور 

آرامگاه عطار نیشابوری:     

بیوگرافی اثر:

نام اثر:آرامگاه عطار

مساحت عرصه: 18000 مترمربع

مساحت عیان: 250 مترمربع

دوره ساخت: تیموری

مکان: جنوب شرقی نیشابور

شماره ثبت در آثار ملی: 10/1173

توضیح اثر:

شیخ فریدالدین ابوحامدمحمدبن ابراهیم عطار نیشابوری شاعر و عارف بزرگ ایران در قرن ششم و اوایل قرن هفتم هـ.ق به سال 540 هـ.ق در کدکن از توابع نیشابور دیده به جهان گشود.نوشته اند که  به احتمال قوی شیخ عطار اوایل زندگی و شانزده سال نخستین عمر خود را در شهر قدیم نیشابورگذراند وبقیه را تا وقتی که شهادت یافت در شادیاخ وشهر جدید بسر برد و به اقتضای شغل خود و پدرش مبادی طب و دارو شناسی را فرا گرفت و بیمارن را معالجه می کرد.عطار علوم مختلف چون:ادبی، حکمت، کلام، تفسیر، حدیث، فقه، شناختن خواص گیاهان و ادویه و دانش پزشکی و نجوم را بخوبی می دانست و بر آنها تسلط کامل داشت.طبق نوشته ی محققان و تذکره نویسان،عطار بدست مغولان در نیشابور روز شنبه پانزدهم صفر سال 618 هـ.ق بشهادت رسید.نخستین بنای آرامگاه عطار توسط قاضی القضاة یحیی بن صاعد که ازبزرگان نیشابور بود بنا گردید که در عهد تیموریان رو به ویرانی نهاد وبازبه فرمان امیر علیشیر نوائی وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا(آخرین حکمران تیموری) مرمت گردید و عمارتی دلگشا برای آن ایجاد نمود و بدستور ایشان نیز سنگی برای قبر شیخ عطار تهیه وبر آن نصب گردید.

این بنا را نیز دست روزگار بویرانی کشانید ودر سال 1327 هـ.ق از طرف شاهزاده سلطان حسین میرزا نیرالدوله ،فرمانروای وقت خراسان بنای مذکور تعمیر و گنبد آن تکمیل و محوطه محصوری در اطراف بقعه احداث گشت که این بنا در اواخر دوران قاجاریه روبه خرابی نهاد.

بنای فعلی به هیأت هشت ضلعی با گنبد دو پوش فیروزه ای در سال 1340 هـ.ش به همت انجن آثار ملی، بازسازی و آراسته گردید، وباغ آرامگاه عطار در5 کیلومتری جنوب شرقی شهر واقع شده.

بقعه شیخ عطار پلان هشت ضلعی دارد که روی بدنه ی خارجی آن در چهار جهت اصلی چهار غرفه کوچک ودر فضای داخلی در همان جهات،چهار شاه نشین احداث شده است.این چهار شاه نشین دارای چهار در کوچک چوبی ساده هستند که بدرون غرفه های بیرون باز می شوند.قبرشیخ در وسط بنای مقبره قرار دارد وسنگ مزار وی سنگ افراشته ی سیاه رنگی است که اشعاری به خط ثلث برآن نوشته شده وبالای مقبره دارای گنبد کوچکی است که قوس مازه دار دارد.در ورودی مقبره قبلاً از جهت مشرق بوده که درحال حاضر این ورودی به جبهه ی شمالی منتقل و رفت و آمد از سمت شمال بقعه صورت می گیرد.مساحت کل مقبره 119 مترمربع وارتفاع آن حدود8 متر وابعاد فضای زیر سقف بنا که بصورت هشت ضلعی می باشد تقربیاً 6 در6 متر می باشد.سنگ قبر عطار بطول 63/1 متر وعرض 70 سانتی متر وارتفاع 32 سانتی متر در وسط بقعه نصب شده است.

کف داخلی بنا با سنگ مرمر و کف غرفه های بیرون با سنگ خلج مشهد مفرش گشته ،جرزها و کتیبه های خارج بنا بوسیله ی کاشی معرق کاشیکاری شده است و بدنه غرفه های بیرون بقعه بوسیله کاشیکاری معقلی تزئین گشته است.

بدنه ی داخلی بوسیله اندود گچ و نیز تزئینات گچی بسیارساده ای پوشیده شده و اخیراً روی این اندود،رنگ روغنی زده شده است.آرامگاه شادروان محمد غفاری معروف به استاد کمال الملک هنرمند مشهورایرانی نیز در درون این مجموعه واقع شده است.این آرامگاه در سال 1338 هـ.ش با طراحی و نظارت مهندس هوشنگ سیحون واجرای شرکت کا- ژ- ت ساخته شد و تلفیقی است از معماری مدرن و تداعی کننده ی طاق و تویزه هایی است که به شیوه ی مدرن اجرا شده بدنه ی این آرامگاه بوسیله ی کاشی معرق کاشیکاری گردیده است.            

مسجد جامع نیشابور:  

قدیمیترین اثرازآثارباستانی شهری است که پس از حملۀ مغول ودرموقعیت کنونی(شهرفعلی)ساخته شده است. این مسجد باشکوه به همت پهلوان علی کرخی فرزند بایزید به سال899هـ.ق ،مقارن با حکمروایی سلطان حسین بایقرا، آخرین حکمران تیموری احداث گردیده است.این بنای تاریخی درحاشیۀ جنوب خیابان امام خمینی(ره)، تقاطع خیابانهای امام خمینی وفردوسی،دربافت مرکزی شهر واقع شده است.در این مسجد،مدفن بانی آن(پهلوان علی کرخی)درزاویۀ شمال شرقی،شبستانهایی درچهارطرف،دو ایوان درشمال وجنوب،در اصلی ورود وخروج درشمال ودرهایی درشرق وغرب- که به دو کوچۀ مجاور مسجدراه میابند- حوض آبی دروسط فضای مسجد(برای وضو گرفتن نمازگزاران)و چندین سنگ نبشته ویا لوح سنگی حجاری شده- که یرخی ازآنها درزمان احداث و برخی درزمان تعمیرات بنا دردوران بعد،برفراز ایوانها یا دیوار شبستان ها نصب گردیده است- موجود میباشد.

درقسمت میانی دیوار شرقی ایوان جنوبی،درپایۀ اولین شبستان ازجانب شرق ایوان،برروی یک لوح سنگی،تاریخ بنا ونام واقف آن،درقالب اشعاری به خط میانۀ نسخ ثلث،حجاری شده که درزمان احداث مسجد نصب گردیده است. برروی پایه های جانب راست وچپ درورودی(درایوان شمالی) دو قطعه سنگ نبشته درقرون بعد ازبنا نصب گردیده است؛درسنگ طرف پایۀ راست به مفاد یک فرمان حکومتی ازشاه عباس کبیرصفوی درسال1021هـ.ق اشاره شده که درمفادآن درهمین سال،موقع عبور شاه ازنیشابور،مالیات کسبۀ شهر بخشیده شده است.درسنگ نبشتۀ طرف چپ،ازجانب شمال،نیز به حکمی دیگرازشاه عباس صفوی اشاره شده که براساس آن ازتاریخ رمضان سال1021هـ.ق،هیچیک ازوابستگان حکومتی،حق دخل وتصرف در اموال مردم شهر ویا نزول درخانۀ ایشان رانخواهد داشت.

برفراز محراب ایوان جنوب آیاتی از قرآن کریم،بخط ثلث برجستۀ قرن نهم هجری،برروی دو قطعه سنگ، حجاری شده است.

پایینترازاین دوقطعه سنگ،دربالای محراب،ایوان جنوبی،16بیت از شعری باخط نستعلیق متوسط برروی سنگ، درچهارمصرع همردیف،نوشته شده که حاکی ازتعمیر مسجد بوسیلۀ عباسقلی خان نامی میباشد.تاریخ تعمیر با احتساب حروف ابجد مصرع آخر درسال1126هـ.ق درسلطنت شاه سلطان حسین صفوی بوده است.ازلحاظ وضع بنا،روکار نمای شبستانها بطرف فضای مسجد درتعمیرات مکرری که درمسجدانجام شده،تماماً نوسازی گردیده است.نمای شبستانها،خشت قالبی تراش است که درعهد قاجاردرابنیۀ مردم رواج داشته است.پایۀ شبستانها وسقف آنها (ضربی آجری) آجرکاری برجستۀ روکار وپایه های دوایوان شمالی وجنوبی ازموقع بنا تاکنون بهمان وضع نمای قدیمی باقی مانده وتصرفی درآنها نشده است.مساحت کل مسجد(باضافۀ44 مترمربع جلو آمدۀ جنوب آن) 5/7320 مترمربع،فضاباصحن آن 5/2725 مترمربع،عرض مسجد77متر،طول آن5/94 متر،درازای ایوان شمالی13 متروارتفاع ایوان جنوبی5/19 متر میباشد.